In het onderzoeksprogramma kennisproductiviteit beantwoorden we de volgende vragen:

• Hoe speelt kennisontwikkeling in organisaties een rol bij het realiseren van verbeteringen en vernieuwingen van werkprocessen, producten en diensten?
• Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren in dat proces?
• Op welke wijze kunnen we die kennisontwikkeling door middel van gerichte interventies stimuleren?

In het onderzoek gebruiken we drie strategieën:
1. Reconstructie van de kennisontwikkeling bij concrete verbeteringen en vernieuwingen in arbeidsorganisaties. Het uitgangspunt hierbij is een voor de organisatie belangrijke vernieuwing of verbetering. We onderzoeken hoe deze tot stand is gebracht en hoe kennis en kennisontwikkeling daarbij een rol hebben gespeeld.
2. Flankerend onderzoek dat actuele verbeterings- en vernieuwingsprocessen binnen arbeidsorganisaties volgt en beschrijft. Dit lijkt op reconstructieonderzoek, maar dan niet achteraf maar tijdens het proces.
3. Ontwikkelingsonderzoek dat gericht is op het vormgeven van interventies met het oog op de bevordering van kennisontwikkeling. Hierbij gaat het om het actief (mee)werken aan het realiseren van een verbetering of vernieuwing. Het onderzoek kenmerkt zich door een afwisseling van analyse, ontwerp en evaluatie. Dit biedt de mogelijkheid om ideeën te concretiseren in maatregelen en in de praktijk te toetsen hoe interventies uit kunnen pakken.

Reconstructie van vernieuwingsprojecten
In de afgelopen jaren hebben we 16 reconstructiestudies gedaan naar vernieuwingsprojecten in organisaties (vooral grote bedrijven) in Nederland, China en Indonesië. Dit diende het doel om meer grip te krijgen op de leerprocessen die een centrale rol spelen bij kennisproductiviteit. De voornaamste conclusies uit dit onderzoek zijn als volgt samen te vatten:

• Creatieve onrust drijft het innovatie en verbeteringsproces. De drive die betrokkenen voelen om iets nieuws te realiseren, in combinatie met externe druk, zorgt voor de motivatie om te beginnen en door te zetten. Ruimte tot experimenteren met nieuwe aanpakken geeft energie en leidt tot nieuwe perspectieven.
• Materiedeskundigheid biedt een belangrijk fundament voor innovatie: het ontwikkelen van nieuwe materiedeskundigheid was een centraal element in bijna elk onderzocht vernieuwingsproces.
• Autonomie en verantwoordelijkheid boden de noodzakelijke ruimte om eigen keuzes te maken en gemotiveerd te werken. De communicatieve en sociale vaardigheden om hiermee in teamverband goed om te gaan, bleken cruciaal maar zeker niet vanzelfsprekend. In veel projecten was ondersteuning hierbij nodig.
• Het is belangrijk dat er tijd genomen wordt voor reflectie op het proces. Dat gebeurt veelal impliciet, maar daarnaast ook expliciet in daartoe geplande bijeenkomsten en momenten. Het vinden van ruimte en vormen voor reflectie bleek in de hectiek van de projecten geen gemakkelijke opgave.
• De sociale context voor kennisproductiviteit wordt gekenmerkt door multifunctionele samenwerking, zorg en respect, en tolerantie voor fouten. De persoonlijke passie en de daaruit voortkomende nieuwsgierigheid, de drive om tot resultaten te komen, samen met erkenning en waardering, maken dat mensen investeren in kennisontwikkeling. De organisatie en het management hebben een belangrijke rol in het ondersteunen van de innovatieprocessen, via het uitnodigen en verleiden van mensen en via het bieden van ruimte en een werkbare context. Het direct managen van het innovatieproces blijkt niet aan de orde.

Flankerend onderzoek in de context van vernieuwend ruimtegebruik in Nederland
In januari 2004 is een meerjarenproject van start gegaan waarin we de kennisontwikkeling onderzoeken in een landelijk programma voor 'Vernieuwend Ruimtegebruik' (ICES-KIS programma). Dit programma heeft tot doel nieuwe concepten, nieuwe aanpakken en nieuwe oplossingen te ontwikkelen voor het slimmer omgaan met de beperkte ruimte in Nederland. Onze onderzoeksaanpak hier is flankerend onderzoek en ontwikkelingsonderzoek: we onderzoeken de kennisprocessen terwijl ze plaatsvinden en brengen onze inzichten ook weer in om de kennisprocessen te bevorderen.

Referenties

• Keursten, P., Verdonschot, S., Kessels, J.W.M., & Kwakman, K. (2004, April). Relating learning, knowledge creation and innovation: Case studies into knowledge productivityy. Paper presented at the Fifth European Conference on Organisational Knowledge, Learning and Capabilities, Innsbruck (Austria). (pdf 136 kb)
• Zhou, S. (2003). Learning innovation and HRD. Team learning as bridge between individual learning & organisational learning. HRD Masters thesis. Enschede: University of Twente.